وبلاگ تخصصی مهندسی علوم دامی

مقدمه:

امروزه تولید کنندگان برتر فرآورده های لبنی به دنبال افزایش توان تولید، کاهش میزان گاوهای شیرده حذفی از گله، بهبود باروری در گله و سایر شاخص های مهم هستند. مهمترین عوامل تأثیرگذار بر بهبود تولیدات دامی، شیوه های مدیریت مطلوب، تغذیه صحیح و اصلاح ژنتیکی جمعیت گله می باشد. تغذیه اصولی و جیره متعادل عامل مهم و کلیدی برای رسیدن به تولیدات بیشتر است بطوریکه با مدیریت تغذیه ای مطلوب می توان برخی ناهنجاریها و بیماریها را در گله به حداقل رسانده و ظرفیت تولید را بالا برد. یکی از راه های افزایش زمان ماندگاری گاوها در گله حفظ سلامت سم است که رابطه مستقیمی با بروز عارضه لنگش دارد. لنگش یکی از عواملی است که با کاهش تولید شیر، کاهش عملکرد تولیدمثلی، افزایش هزینه های درمانی و دامپزشکی سالیانه خسارات چشمگیری در فارم های گاو شیری وارد می آورد، بطوریکه گفته شده است که حدود 20-25 درصد گاوهای گله در فارم ها دچار لنگش می شوند. لنگش نتیجه فاکتورهای متعددی است که در اصل یک عارضه چند عاملی است که به دو گروه عفونی و غیر غفونی قابل تقسیم است. این عارضه از نظر میزان بروز و خسارات وارده به صنعت پرورش گاوهای شیری در جهان بعد از ناباروری و ورم پستان در جایگاه سوم قرار دارد. گذشته از کاهش در توليد شير، لنگش در بروز علائم فحلي در گاو نیز اخلال ايجاد مي کند که اين خود بازده ي توليد مثلي را کاهش خواهد داد. از طرف دیگر لنگش، گاوها را مستعد بیماریهای دیگر مانند ورم پستان و کتوزیس می کند که کاهش تولید و باروری را به همراه خواهد داشت. آگاهی از فاکتورهایی که موجب بیماری های سم و به دنبال آن لنگش می شود از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به عنوان مثال مدیریت تغذیه گاوهای شیرده می تواند نقش مهمی در سلامت و کیفیت ساختمان سم داشته و بروز لنگش را کاهش دهد.

اهمیت تغذیه در سلامت و کیفیت سم و کاهش بروز لنگش:

برخی از انواع لنگش که از تغذیه گاو منشأ گرفته یا تشدید می شود، اغلب به لایه سم (کوریوم) مربوط می شود. کوریوم یک ناحیه بافتی نرم است که حاوی هزاران اعصاب و عروق خونی است. این عروق خونی، اکسیژن، اسیدهای آمینه (پروتئین های ساختمانی)، مواد معدنی و دیگر مواد مغذی را جهت رشد لایه های سم تأمین می کنند. سم زمانی تشکیل می شود که سلول های اپیدرمی زنده به تدریج بسمت بیرون پا حرکت کرده و یک ساختمان سختی بنام کراتین را بوجود می آورند. یکی از اشکال لنگش به لایه های سم یا التهاب نواحی کوریوم مربوط می شود که در حالت حاد، درد شدید و لنگش بروز پیدا می کند اما در حالت مزمن ممکن است فقط تغییرات جزئی در ساختار طبیعی ناحیه کوریوم بوجود آید. دلیل این مسأله به عدم اکسیژن رسانی و عدم جریان یافتن خون و در نتیجه عدم رسیدن مواد مغذی به سلولهای اپیدرمی ناحیه کوریوم مربوط می شود. این سلولها به اختلال در گردش خون در ناحیه کوریوم بسیار حساس بوده و حتی تغییرات کوچک نیز می تواند تأثیرات قابل توجهی روی سلامت پا داشته باشد. از اینرو، اهمیت تغذیه بر سلامت ساختمان سم آشکار بوده و در صورت مختل شدن سیستم جریان خون ناحیه کوریوم و نرسیدن مواد مغذی، احتمال بروز بدشکلی و زخم در نواحی سم بسیار بالاست. گفته شده است که اغلب لنگش، 8 هفته بعد از زایمان رخ می دهد و در 16-24 هفتگی شیردهی به اوج خود می رسد. در نتیجه تغذیه مناسب و گنجاندن مواد مغذی کافی در جیره همراه با رعایت نکات بهداشتی در این محدوده زمانی نقش مهمی در کنترل لنگش دارد.گرچه عواملی مانند بهداشت جایگاه، استرس گرمایی و ... نیز در بروز لنگش تأثیر بسزایی دارند.

فاکتورهای مهم تغذیه ای دخیل در لنگش:

علوفه/فیبر: از آنجاییکه در اکثر مواقع لنگش به دنبال اسیدوز بروز پیدا می کند، لذا میزان فیبر جیره مستقیما در جلوگیری از اسیدوز و لنگش نقش دارد. به نظر می رسد اسیدوز شکمبه عمده ترین عامل مستعدکننده ی لنگش است. معمولا 60 تا 90 روز پس از آغاز اسیدوز، لنگش رخ می دهد. اسیدوز و لنگش عمدتا به دنبال اشکالات تغذیه ای در گاوهایی که از دوره ی خشکی به دوره ی شیرواری انتقال می یابند، رخ می دهد. وجود مقادیر کافی علوفه و فیبر در جیره با تحریک ترشح بزاق و عمل نشخوار، نقش مفیدی در کاهش لنگش دارد. استفاده بیش از حد کنسانتره، مواد نشاسته ای قابل هضم در شکمبه، سیلاژهای مرطوب و اسیدی به بروز لنگش کمک می کنند. چراکه این خوراک ها pH شکمبه را تا حد زیادی پایین آورده و موجب انحراف و تغییر در مسیرهای متابولیکی و میکروفلوری شکمبه می شود، بطوریکه جمعیت میکروفلوری غالب شکمبه از باکتری های گرم منفی به باکتری های گرم مثبت تولید کننده ی اسید لاکتیک تغییر می یابد. اسید لاکتیک جذب خون شده و متابولیسم بدن و سیستم گردش خون را تحت تأثیر قرار داده و در نهایت موجب کاهش جریان خون به ناحیه پنجه ی پا می شود. آستانه ی بحرانی pH شکمبه در موارد اسیدوز حاد زیر 5 گزارش شده است. همچنین با افزایش میزان اسیدیته شکمبه، برخی از میکروارگانیسم های مفید شکمبه از بین رفته و موجب تولید و جذب برخی سموم به جریان خون می شود. این سموم با آزاد کردن هیستامین در جریان خون به عروق خونی آسیب وارد کرده و جریان خون را با مشکل مواجه می کند. در نتیجه کاهش جریان خون، در ناحیه پنجه پا ضایعاتی بوجود می آید. مطالعات نشان دادند گاوهایی که با مقادیر بالای نشاسته تغذیه شده بودند در مقایسه با گاوهایی که از رژیم غذایی حاوی فیبر بالا تغذیه شده بودند، سم های نرمتری داشته و ساختمان سم آنها دیرتر تشکیل یافته بود. همچنین گزارش شده است که گاوهایی که رژیم غذایی حاوی فیبر بالا دریافت کرده بودند حساسیت کمتری به لنگش نشان دادند. بنابراین در برنامه های غذایی گاوهای پرتولید باید دقت کرد حتی طول علوفه نیز مهم بوده و علوفه با طول زیاد عمل نشخوار و ترشح بزاق را زیاد کرده و از بروز اسیدوز و لنگش جلوگیری می کند.

پروتئین:                                               

ارتباط بین تغذیه با مقادیر بالای پروتئین و بروز لنگش به خوبی مطالعه نشده است. اما در مورد وجود پروتئین بیش از حد در جیره و تولید مقادیر بالای آمونیاک در سطح شکمبه نگرانی وجود دارد. مطالعات نشان دادند که رژیم غذایی حاوی پروتئین بالا بطور قابل توجهی نمره وضعیت بدن گاوها را بالا برده و مدت زمان لنگش را افزایش می دهد. مطالعات متعددی بیان کرده اند در صورتی که میزان پروتئین جیره 16-20 درصد باشد بروز لنگش امکانپذیر نیست اما گفته شده است که جیره حاوی پروتئین 22 درصد و بالاتر در بروز لنگش دخیل هستند. در کل به نظر می رسد سطوح بالای پروتئین قابل تجزیه در شکمبه می تواند در بروز لنگش دخیل باشد.

 مواد معدنی:

قطعا تأثیر مواد معدنی در تشکیل و توسعه سم قابل توجه است که در زیر چند مورد از مواد معدنی تأثیرگذار در تشکیل سم بحث می گردد.

-      ید: یکی از نشانه های مزمن کمبود ید در بدن سرکوب سیستم ایمنی بدن و در نتیجه افزایش ضایعات پا و بیماریهای تنفسی می باشد. ید خاصیت آنتی باکتریال داشته و می تواند میکروارگانیسم های دخیل در عفونت های سم را نابود کند. افزودن ترکیبات یددار به جیره می تواند پاسخ ایمنی سلولی را بهبود بخشد.

-      سلنیوم: مطالعات متعددی گزارش کرده اند که جفت ماندگی، عفونت های رحمی و ورم پستان از جمله اختلالاتی هستند که گاوها را به لنگش دچار می کنند. تغذیه ویتامین E و سلنیوم بمدت طولانی با کاهش بروز عفونت رحمی، جفت ماندگی، تورم پستان و در نتیجه لنگش موثر است. اما دامداران باید توجه داشته باشند که استفاده بیش از حد مکمل سلنیوم بروز لنگش را می تواند افزایش دهد. علائم و نشانه های مسمومیت مزمن سلنیوم عبارتند از: لنگش، درد پا، تغییر شکل سم، ریزش موهای بدن و دم. یک مطالعه انجام شده در دانشگاه نبراسکا نشان داد که استفاده بیش از حد مکمل سلنیوم، بروز مشکلات پا و لنگش را به دنبال دارد. حداکثر میزان مصرف مکمل سلنیوم در ایالت متحده آمریکا حدود ppm 3/0 عنوان شده است. لازم به توضیح است که کلسیم، مس، روی و سولفور جذب سلنیوم را کاهش می دهد.

-      روی: روی یک ترکیب ضروری برای فعالیت اکثر آنزیم ها است. این عنصر در متابولیسم کربوهیدراتها، سنتز پروتئین، متابولیسم اسید نوکلئیک، سلامت بافت اپیتلیال، اصلاح و تقسیم سلولی و حمل ویتامین ها در بدن نقش اساسی دارد. همچنین روی یک نقش مهمی در سیستم ایمنی بدن و سنتز برخی هورمون های تولیدمثلی دارد. روی به تسریع بهبود زخم های پنجه پا کمک می کند. علاوه بر این برای سنتز و تکامل کراتین مورد نیاز است. توصیه می شود در گاوداری هایی که بروز مشکلات پا زیاد است، روزانه 2-3 گرم سولفات روی بمدت 70 روز به مصرف گاوها برسانند.

-      کلسیم: کلسیم در استخوان سازي و تمايز کراتينوسيت ها نقش دارد. بنابراين کمبود آن (همانند هيپوکلسمي قبل از زايش) سبب لنگش مي شود.

-      مس: نقش مس در سنتز کراتين از طريق تيول اکسيداز صورت مي گيرد. تيول اکسيداز يک آنزيمی است که باعث ايجاد پيوند هاي عرضي متقاطع بين فيلامنتهاي کراتين مي شود و در نتيجه باعث مقاومت فيزيکي و مکانيکي سم مي گردد. همچنين مس براي سنتز و بلوغ کراتين ضروري است. زيست فراهمي مس به شدت بوسيله گوگرد، موليبدن و آهن کاهش مي يابد.

-      منگنز: منگنز در تشکیل غضروف و کلاژن و برخی آنزیم ها و رشد استخوان نقش دارد. در حالت های کمبود منگنز ناهنجاری های اسکلتی، انحراف پاها و سست بودن تاندون ها مشاهده می گردد.

-      کبالت: نقش فیزیولوژیکی عمده کبالت تشکیل ویتامین ₁₂B در شکمبه است. کمبود ویتامین ₁₂B متابولیسم انرژی و پروتئین را مختل کرده و در نتیجه بروز لنگش را افزایش می دهد.

ویتامین ها: ویتامین های A، D، E و بیوتین در کراتینه شدن سلول های اپیدرمی سم ها نقش اساسی دارند و در کاهش بروز لنگش نقش دارند. همچنین کمبود ویتامین ₁₂B باعث نقص در متابوليسم انرژي و پروتئين شده و بروز لنگش را سبب می شود.