وبلاگ تخصصی مهندسی علوم دامی

¨  تنوع نژادی: ترکیبات شیر بین نژادها و گونه های داخل یک نژاد متفاوت است. بطور مثال قطرات چربی در بین نژادهای معروف شیری جهان ،قطرات چربی  شیر گاوهای هولشتاین  کوچکترین و در شیر گاوهای گرنزی بزرگترین است.شیر گاوهای جرسی و گرنزی بخاطر تبدیل کمتر کاروتن به ویتامین A، زرد رنگ است. در جدول زیر تفاوت ترکیبات شیر 5 نژاد معروف دنیا نشان داده شده است.

¨   مرحله شیردهی:

الف) آغوز: اولین ترشح پستان بعد از زایمان آغوز نام داشته که تا حد زیادی با شیر معمولی متفاوت است. آغوز گاو حاوی مواد معدنی، پروتئین و لاکتوز کمتری و درصد چربی بیشتری نسبت به شیر دارد. کلسیم، منیزیم، فسفر و کلر در آغوز نسبت به شیر بیشتر اما میزان پتاسیم پایین تر است.آهن حدود 10-17 برابر در آغوز بیشتر است که سطوح بالای آهن برای افزایش سریع هموگلوبین در گلبولهای قرمز خون گوساله های نوزاد مورد نیاز است.آغوز حاوی 10 برابر ویتامین A  بیشتری و 3 برابر ویتامین D بیشتری نسبت به شیر می باشد. همچنین در آغوز سطوح بالایی از ایمیونوگلوبولین وجود دارد.

ب) شیر معمولی: اکثر تغییرات در ترکیب شیر در طول چند روز اول شیردهی رخ می  دهد و در حدود 5 هفتگی دوره شیردهی این تغییرات کمتر می شود. درصد چربی و پروتئین تا پیک تولید کاهش نشان می دهند اما بعد از پیک تولید بتدریج افزایش می یابند که انتهای دوره شیردهی این افزایش شدیدتر می شود.لاکتوز در طول دوره شیردهی بتدریج کاهش ولی غلظت مواد معدنی بتدریج اندکی افزایش می یابد.

¨ تغییرات در ترکیب شیر در طول دوشش: درصد چربی شیر بطور مداوم در طول فرآیند دوشش افزایش می یابد. در ابتدای دوشش، شیر ممکن است حاوی فقط 1-2% چربی باشد در حالیکه در پایان دوشش درصد چربی ممکن است حدود 5-10% باشد.دلیل این امر، گرایش گلبولهای چربی به خوشه ای شدن و به دام افتادن در آلوئول ها است.مشخص شده است شیر باقیمانده در پستان حتی ممکن است حاوی 20% چربی باشد.

¨ تغییرات فصلی: چربی شیر و درصد های مجامد عاری از چربی در فصل زمستان بالاترین و در تابستان پایین ترین است.مشخص شده است که درصدهای چربی و پروتئین شیر در فصل تابستان حدود 2/0 تا 4/0 نسبت به فصل زمستان پایین تر است.شیر تولیدی در فصل بهار آب بیشتری و مواد جامد کمتری دارد( بخاطر علوفه های سبز مراتع).

¨  بیماریها: ورم پستان تا حد زیادی ترکیب شیر را تغییر می دهد. در ورم پستان، چربی، مواد جامد عاری از چربی، لاکتوز، کازئین، بتا لاکتوگلوبولین و آلفا لاکتوآلبومین کاهش  و غلظت های آلبومین سرم خون در شیر، ایمیونوگلوبولینها، سدیم، کلراید و سلول های سوماتیک در شیر افزایش می یابند.

تأثیرات تغذیه ای: از بین ترکیبات شیر، چربی شیر وابستگی بالایی به رژیم غذایی دارد.به عنوان مثال نسبت استات به پروپیونات شکمبه روی چربی شیر اثر می گذارد.

مهمترین عوامل تغذیه ای مؤثر بر ترکیبات شیر عبارتند از:

1- سطح تغذیه:  تغذیه سطح پایین گاوهای شیری درصد  لاکتوز شیر را کاهش و درصد چربی را فزایش می دهد. همچنین عدم تعادل بالانس جیره غذایی( به عنوان مثال عدم بالانس نسبت انرژی به پروتئین) درصد چربی و پروتئین شیر را کاهش می دهد.

2-  نسبت کنسانتره به علوفه:  موقعی که نسبت کنسانتره در جیره بالا رود(بالاتر از 50-60%) درصد چربی شیر تمایل به کاهش خواهد داشت.که علت اصلی کاهش تولید استات و بوتیرات(پیش سازهای چربی شیر) می باشد.سطوح بالای کنسانتره باعث کاهش PH شکمبه و کاهش جمعیت باکتریهای تولید کننده استات می شود.

3- اندازه  ذرات علوفه:  تغذیه علوفه های ریز شده یک اثر منفی روی درصد چربی شیر دارد(با کاهش PH شکمبه).

4- سطح نشاسته در جیره غذایی: اگر سطح نشاسته در جیره افزایش یابد، باعث کاهش تولید استات و در نتیجه کاهش درصد چربی شیر می شود.

5-  چربی رژیم غذایی: افزودن روغن های اشباع نشده مثل روغن های گیاهی، درصد چربی شیر را کاهش می دهد.افزودن چربی های محافظت شده منجر به افزایش چربی شیر می شود.

آنتی اکسیدان ها و جلوگیری از  استرس اکسیداتیو غشای اسپرم

به علت زیاد بودن تعداد میتوکندری در اسپرم، مکانیسم های آنتی اکسیدانی در حفظ تحرک اسپرم، نرخ ‏فعالیت متابولیکی و توانایی اسپرم برای واکنش آکروزومی در جریان مراحل عمل آوری منی بسیار مهم می ‏باشند. ‏ از آنجائیکه غشاء اسپرم دارای مقادیر زیادی اسید چرب غیر اشباع بوده و همچنین ترکیبات آنتی اکسیدانی ‏مهم سیتوپلاسم کافی نمی باشند، لذا غشاء اسپرم به دلیل وجود انواع رادیکال های فعال اکسیژن، برای ‏پراکسیداسیون چربی بسیار مستعد بوده و استفاده از آنتی اکسیدان ها مفید خواهد بود. آنتی اکسیدان ها ترکیباتی هستند که سبب کنترل، توقف و خنثی سازی مواد واسطه حاصل از فرآیند تولید انرژی در زنجیره انتقال الکترون سلول ها (فعالیت هوازی) می شوند که به انواع اکسیژن فعال(یون سوپراکسید (- ₂O)، پراکسید هیدروژن (₂O₂H)، پراکسیل( ROO-) و هیدروکسیل به شدت فعال OH-)))  معروف بوده و در گروه رادیکال­های آزاد قرار می گیرند. افزودن آنتی اکسیدان به رقیق کننده منی در طول انجماد اسپرم باعث افزایش کیفیت  و بهبود پارامترهای منی مانند: تحرک، زنده مانی و سلامت غشای سلول اسپرم می شود. انواع آنتی اکسیدانهای بیولوژیکی و شیمیایی تعدادشان روز به روز افزایش می یابد.

 ‏آنتی اکسیدانهای آنزیمی: با خنثی سازی ROS اضافی از تخریب ساختمانی سلول اسپرم در طول مدت ذخیره سازی جلوگیری می کنند. این آنتی اکسیدانها شامل: سوپراکسید دیسموتاز، کاتالاز، گلوتاتیون پراکسیداز و گلوتاتیون ردوکتاز هستند که موجب کاهش میزان پراکسیدها  می شوند. سوپر اکسید دیسموتاز آنیون سوپراکسید را از ₂O و ₂O₂H پاک کرده و کاتالاز ₂O₂H به آب و ₂  Oتبدیل می کند. آنزیم گلوتاتیون ردوکتاز با داشتن نقش دهنده الکترون به رادیکالهای پرواکسیل(ROO-)  حاصل از پروکسیدهای مختلف نظیر ₂O₂H را خنثی می کند که در کل نقش مهمی در کاهش LPO خواهند داشت.

آنتی اکسیدانهای غیر آنزیمی: ویتامین هایC  ، B12 و ویتامین E – سلنیوم- روی-تائورین- هیپوتائورین- سیستئین- آلبومین سرم گاوی- بتاکاروتن و لیکوپن از آنتی اکسیدانهای خنثی کننده و شاخه شکن قوی پراکسیدها به شمار می روند.

آنتی اکسیدان های گیاهی: اطلاعات محدودی در مورد اثرات آنتی اکسیدان های طبیعی(گیاهی) در فرآوری اسپرم پستانداران وجود دارد. گياهاني كه حاوي غلظت بالايي از آنتي اكسيدان ها است می توان به مريم گلي،مرزه، آويشن، ميخك، نعناع و فلفل شيرين و مرزنجوش و غیره اشاره کرد که با داشتن ترکیبات فنلی و فلاوونوئیدی امروزه بمنظور پاک سازی ROS بیشتر مورد توجه قرار گرفته اند.